Konya Havzasında yeni tehlike, kuraklıktan sonra metal kirliliği

Türkiye’nin en önemli tarım bölgelerinden Konya Kapalı Havzası’nda yapılan bilimsel araştırma, su kaynaklarındaki metal kirliliğini gözler önüne serdi. İncelenen 41 su kaynağının yüzde 68’i, kullanılan değerlendirme yöntemlerinden en az birine göre ağır kirli çıktı. Sularda bakır, çinko, kurşun, krom, cıva ve alüminyum gibi maddelerin belirlenen sınır değerleri aştığı tespit edildi. Özellikle Aksaray ve Ilgın çevresindeki sonuçlar dikkat çekti.

Türkiye’nin tahıl ambarı olarak bilinen Konya Kapalı Havzası’ndaki su kaynaklarına ilişkin araştırma, tarımsal üretim açısından önemli bir çevre sorununu ortaya koydu. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü’nden Nur Akça Öztürk ile Necmettin Erbakan Üniversitesi’nden Senar Aydın ve Arzu Ulvi tarafından hazırlanan bilimsel çalışmada, havzadaki 41 farklı noktadan alınan su örnekleri incelendi. Kurşun, çinko, krom, demir, bakır, nikel, alüminyum ve cıvanın da aralarında bulunduğu 21 metal analiz edildi. Sonuçlar, 41 örnekleme noktasının 28’inde en az bir kirlilik değerlendirme yöntemine göre ağır kirlilik bulunduğunu gösterdi.

ALÜMİNYUM SINIRI AŞILDI

Araştırmada en yaygın sınır aşımı alüminyumda görüldü. İncelenen 41 noktanın 35’inde alüminyum, 32’sinde silisyum, 23’ünde çinko, 21’inde bakır, 20’sinde demir ve 19’unda cıva belirlenen değerlerin üzerinde çıktı. Ayrıca 14 noktada vanadyum, 7 noktada krom, 6 noktada kurşun, 6 noktada kobalt ve 5 noktada nikel için sınır aşımı belirlendi. Buna göre araştırma noktalarının yüzde 85’inde alüminyum, yüzde 56’sında çinko, yüzde 51’inde bakır ve yüzde 46’sında cıva kirliliği açısından dikkat çekici değerler kaydedildi.

12 KATINA ÇIKAN DEĞERLER

Ölçümlerde en dikkat çekici sonuçlardan biri çinko ve bakırda ortaya çıktı. Yerüstü suları için araştırmada esas alınan çinko sınır değeri litre başına 5,9 mikrogramken, Konya’nın Ilgın ilçesindeki Çavuşçu Gölü’nde ortalama 68,4 mikrogram, Aksaray’ın Güzelyurt ilçesindeki Ilısu Nehri’nde ise 56,8 mikrogram ölçüldü. Böylece Çavuşçu Gölü’ndeki ortalama çinko miktarı sınır değerin yaklaşık 12 katına ulaştı. Bakırda da benzer bir tablo görüldü. Araştırmada kullanılan sınır litre başına 1,6 mikrogram olmasına rağmen Konya-Beyşehir’deki Isparta-Konya yolu yakınındaki örnekleme noktasında ortalama 19,3 mikrogram bakır tespit edildi. Bu değer sınırın yaklaşık 12 katına karşılık geldi. Bakır miktarı Kulu’daki Samsam Gölü girişinde 12,5 mikrogram, Selçuklu’daki Kocaçay Deresi’nde 11,9 mikrogram olarak kaydedildi.

ÇAVUŞÇU GÖLÜ’NÜN DURUMU

Araştırmanın en çarpıcı sonuçlarından biri Ilgın Çavuşçu Gölü’nde kaydedildi. Burada demir miktarı litre başına ortalama 3 bin 877 mikrogram olarak ölçülürken araştırmada kullanılan sınır değerin 36 mikrogram olduğu belirtildi. Böylelikle ce ortalama demir miktarı sınırın yaklaşık 108 katına ulaştı. Aynı noktada alüminyum ortalaması 3 bin 592 mikrogram, kurşun 6,61 mikrogram ve cıva 0,52 mikrogram olarak belirlendi. Çavuşçu Gölü’nde alüminyum için kullanılan 2,2 mikrogramlık sınırın çok üzerinde ölçüm yapıldı. Krom kirliliğinde ise Beyşehir’deki Derebucak Barajı mansap kanalından alınan örnekler öne çıktı. Bu noktada ortalama krom miktarı litre başına 22,4 mikrogram olarak hesaplandı. Araştırmada kullanılan 1,6 mikrogramlık sınırla karşılaştırıldığında yaklaşık 14 katlık bir fark ortaya çıktı.

KİRLİLİĞİN NEDENLERİ

Araştırmacılar, metal kirliliğinin özellikle Aksaray çevresi, Konya Selçuklu’daki Kocaçay Deresi ve Ilgın Çavuşçu Gölü’nde yoğunlaştığını belirledi. Çavuşçu Gölü çevresinde linyit madenciliği faaliyetlerinin bulunması, bölgedeki olası kirlilik kaynakları arasında değerlendirildi. Aksaray çevresinde tarımsal faaliyetler, yerleşim alanları, trafik ve kentsel atık su deşarjları; Kocaçay Deresi’nde ise organize sanayi bölgesi, tarım ve kentsel atık sular önemli baskı unsurları olarak gösterildi.

ÖNLEM ALINMALI

Bilimsel çalışmanın dikkat çektiği bir başka konu ise su kirliliğinin tarımsal üretime olası etkileri oldu. Araştırmacılar, havzadaki su kaynaklarının sulama amacıyla kullanıldığını, sudaki metallerin zamanla toprağa ve yetiştirilen ürünlere geçebileceğini vurguladı. Özellikle kurşun, kadmiyum ve cıva gibi maddelere uzun süreli maruz kalınmasının sağlık açısından risk oluşturabileceği belirtildi. Ayrıca metal kirliliğinin yüksek olduğu bölgelerde öncelikli önlem alınması gerektiği de vurgulandı. Araştırmacılar, maden ve sanayi kaynaklı deşarjların denetlenmesini, evsel atık su kirliliğinin azaltılmasını, gübre ve tarım ilacı kullanımının kontrol altına alınmasını önerdi.