Alman arşivlerinden çıktı, Ata’nın cenazesinde diplomasi savaşı

Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de hayatını kaybetmesi yalnızca Türkiye’de değil, Avrupa başkentlerinde de büyük yankı uyandırdı. İstanbul ve Ankara’da düzenlenen cenaze törenleri, dönemin siyasi ve askeri liderlerini bir araya getirdi. Ancak yüz binlerce insanın Atatürk’e veda ettiği günlerde, yabancı devletlerin temsilcileri arasında dikkat çekici bir diplomasi trafiği de yaşanıyordu. Alman Tarihçi Dr. Dirk Tröndle’nin Almanya Dışişleri Bakanlığı Siyasi Arşivi’ndeki 70’i aşkın belgeyi inceleyerek hazırladığı araştırma ise cenaze törenlerinin az bilinen ayrıntılarını ortaya koyuyor.

BERLİN’DEN ÖZEL TREN

Almanya, Atatürk’ün cenaze törenine 14 kişilik özel bir heyet gönderdi. Heyetin başında Adolf Hitler’in özel temsilcisi, eski Dışişleri Bakanı Baron Konstantin von Neurath bulunuyordu. Alman ordusunun kara, hava ve deniz kuvvetlerinden üst düzey komutanların da yer aldığı heyet, 16 Kasım 1938 akşamı Berlin’den iki özel vagonla hareket etti. Münih, Viyana, Budapeşte, Belgrad ve Sofya üzerinden ilerleyen tren, 19 Kasım sabahı İstanbul’a ulaştı

TOKATLIYAN’DA KALDILAR

Heyetin İstanbul’a ulaştığı gün, kent tarihinin en büyük uğurlama törenlerinden birine sahne oluyordu. Atatürk’ün naaşı Dolmabahçe Sarayı’ndan Sarayburnu’na götürülürken yüz binlerce insan sokaklara dökülmüş, yaklaşık dört saat süren nakil sırasında Yavuz zırhlısından her beş dakikada bir top atışı yapılmıştı. Alman heyeti ise aynı gün Türk hükümetinin davetiyle Tokatlıyan Oteli’nde ağırlandı.

İKİ ÜLKE ARASINDA KRİZ

Cenaze töreninin en dikkat çekici diplomatik gelişmelerinden biri İstanbul açıklarında yaşandı. Atatürk’ün naaşına eşlik etmek üzere Türkiye’ye gelen yabancı savaş gemilerinin hangi sırayla ilerleyeceği, devletler arasında anlaşmazlık yarattı. İlk sıranın İngiltere’ye verilmesi planlanmıştı. Türkiye bunu, İngiltere’nin törene savaş gemisi göndermeyi teklif eden ilk ülke olmasıyla açıklıyordu. Gemilerin Fransızca ülke adlarının alfabetik sırasına göre dizilmesi düşünülürken Alman kruvazörü Emden’in katılması hesapları değiştirdi. Çünkü Almanya’nın Fransızca karşılığı olan Allemagne, İngiltere anlamına gelen Angleterre kelimesinden önce geliyorduTOKATLIYAN’DA KALDILAR

Heyetin İstanbul’a ulaştığı gün, kent tarihinin en büyük uğurlama törenlerinden birine sahne oluyordu. Atatürk’ün naaşı Dolmabahçe Sarayı’ndan Sarayburnu’na götürülürken yüz binlerce insan sokaklara dökülmüş, yaklaşık dört saat süren nakil sırasında Yavuz zırhlısından her beş dakikada bir top atışı yapılmıştı. Alman heyeti ise aynı gün Türk hükümetinin davetiyle Tokatlıyan Oteli’nde ağırlandı.

YAVUZ ARDINA DİZİLDİLER

İngilizlerin itirazının ardından sıralama değiştirildi. Bu kez gemilerin komutanlarının kıdemleri esas alındı. Ancak Romanya da kendi gemisinin öncelik taşıması gerektiğini savundu. Alman yetkililerin ise Emden kruvazörünün Sovyet gemisi Moskova’nın arkasına yerleştirilmesinden hoşnut olmadıkları belgelere yansıdı. Sonunda Yavuz’un öncülüğündeki Türk savaş gemilerine İngiliz Malaya, Sovyet Moskova, Alman Emden, Fransız Emil Bertin, Yunan Hydra ve Rumen Regina Maria eşlik etti. Gemiler, Atatürk’ün naaşını taşıyan deniz alayına Adalar açıklarına kadar refakat etti.

NAZİ SELAMI GERİLİMİ

Atatürk’ün cenaze töreni öncesinde Türkiye ile Nazi Almanyası arasında dikkat çekici bir diplomatik hassasiyet de yaşandı. Ankara’daki Alman Büyükelçiliği tarafından 14 Kasım 1938’de Berlin’e gönderilen telgrafta, Emden kruvazörünün törene katılımının selamlama usulü nedeniyle sorun yaratabileceği bildirildi. Alman savaş gemisinin törene katılımı konusunda yaşanan tereddütlere rağmen Hitler’in özel temsilcisi Baron von Neurath, Ankara’daki cenaze töreninde SS üniformasıyla yer aldı. Atatürk’ün cenazesinde Hitler’i temsil eden Neurath, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Nürnberg Mahkemesi’nde savaş suçlarından yargılanarak 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

BİRDWOOD CENAZEDEYDİ

21 Kasım 1938’de Ankara’da gerçekleştirilen büyük cenaze törenine 33 ülke temsilci gönderdi. Törene katılan isimlerden biri, tarihin dikkat çekici karşılaşmalarından birini ortaya koyuyordu. İngiltere’yi temsil eden Mareşal Lord William Birdwood, 1915 yılında Çanakkale’ye çıkarma yapan ANZAC kuvvetlerinin komutanıydı. Çanakkale’de Mustafa Kemal’in karşısındaki ordunun önemli komutanlarından biri olan Birdwood, 23 yıl sonra bu kez Atatürk’ü son yolculuğuna uğurlamak için Ankara’daydı.

ALMANLAR’DAN 517 HABER

Atatürk’ün ölümü Alman basınında da geniş yer buldu. Araştırmada yer verilen Alman Gazete Portalı kayıtlarına göre, yalnızca 11 Kasım 1938’de yerel gazetelerde 67 makale yayımlandı. Yıl sonuna kadar tespit edilen yayın sayısı 517’ye ulaştı. Gazeteler Atatürk’ü Türkiye’nin kurtarıcısı, modern devletin kurucusu ve büyük reformların mimarı olarak anlatıyordu. Frankfurter Zeitung, 11 Kasım tarihli sayısında Atatürk’ün ölümünü yeni Türkiye’nin yaratıcısının kaybı olarak duyurmuştu.

GÖNDERİLEN MEKTUPLAR

Alman heyeti, Ankara’daki törenlerin ardından 22 Kasım’da Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün kabulüne katıldı ve 26 Kasım’da Berlin’e döndü. Arşivdeki belgeler arasında yolculuk masraflarının yanı sıra heyet üyelerinin Neurath’a gönderdiği teşekkür mektupları da bulunuyor. Deniz Üsteğmeni Nils Bätge, 27 Kasım tarihli mektubunda Türkiye’de dostça karşılandıklarını belirterek yolculuğun kendisinde unutulmaz izlenimler bıraktığını yazarken; Hava Kuvvetleri Albayı Karl Kettenbeil ise 5 Aralık tarihli mektubunda cenaze törenlerine katılmanın kendisi için ayrıcalık olduğunu ifade ediyordu…